Vijfschaft: een typisch Utrechts gerecht, maar waar komt het vandaan?

In dit artikel:

Utrecht heeft met vijfschaft mogelijk een eigen streekgerecht, maar de herkomst ervan is onzeker. Het gerecht bestaat uit aardappelen, bruine bonen, wortel, uien en appels. Met worst of spek wordt het zevenschaft genoemd. Omdat alle ingrediënten goed houdbaar zijn, wordt vaak verteld dat boeren het vooral in de winter aten. Voor die verklaring is echter geen hard bewijs gevonden.

Culinair historicus Lizet Kruyff onderzocht kookboeken, huishoudschoolboeken en archieven, maar vond geen oude primaire bron waarin vijfschaft wordt beschreven. Het woord ontbreekt ook in het geraadpleegde woordenboek. De vroegst gevonden publicatie is een recept in het Algemeen Handelsblad uit 1959. Eind jaren zeventig en begin jaren tachtig duikt het gerecht opnieuw op, waarbij het als negentiende-eeuws Utrechts recept wordt gepresenteerd. Kruyff vermoedt dat men in die periode op zoek ging naar oude streekgerechten en vijfschaft een Utrechts karakter gaf. Aardappelen passen bij die datering, omdat ze pas vanaf de negentiende eeuw op grote schaal werden gegeten.

Ook schrijver Frank Noë, die het gerecht in 2020 opnam in het Kookboek van Utrecht, kon de oorsprong niet achterhalen. Bij Huize Molenaar werd onlangs eenmalig zevenschaft geserveerd tijdens de Nacht van de Utrechtse Geschiedenis; zelfs daar kende men het gerecht aanvankelijk niet. Restaurants in de provincie lijken het nauwelijks aan te bieden.

Volgens Kruyff is vijfschaft goedkope, eenvoudige kost die geschikt is om grote groepen te voeden. Hoewel niet vaststaat dat het gerecht oorspronkelijk uit Utrecht komt, beschouwt zij het als Nederlands culinair erfgoed. Ze hoopt dat ooit een oud kookschrift de herkomst alsnog verduidelijkt.