Nieuwe versie van het Panorama van Utrecht
In dit artikel:
Tekenaarsgroep De Inktpot heeft een nieuwe leporello uitgegeven waarin het Panorama van Utrecht uit 1859 naast een hedendaagse versie uit 2026 is gezet. Beide platen zijn op dezelfde schaal en formaat gedrukt: twee tekeningen van bijna zes meter (ongeveer 1:1000), zodat de veranderingen in het stadsbeeld sinds midden negentiende eeuw direct te vergelijken zijn. De uitgave verschijnt bij Stichting De Inktpot in samenwerking met Het Utrechts Archief; Tolien Wilmer (voormalig conservator) leverde een beknopte toelichting. Vanaf half mei ligt het boek in de winkels, prijs €15.
Het origineel werd in 1859 vervaardigd door lithograaf Jan Bos als een gekleurde zigzaggevouwen strook van circa 5,82 meter, met enkele handingekleurde figuurtjes op de voorgrond. Het panoramische uitzicht toont destijds het gezicht op Utrecht vanaf de singels tijdens een rondgang om de stad, grotendeels in zomerse sferen zodat het net aangelegde Zocherplantsoen goed uitkomt. Om zoveel mogelijk stadsdeel tegelijk in beeld te brengen nam Bos ver verwijderde standpunten en maakte hij tekeneningen die – door het ’uitvouwen’ van bochten en bolwerken – feiten tamelijk vrij interpreteerden: bruggen en grachten lijken breder, sommige bochten zijn in één lijn getekend en de Domtoren komt meerdere keren in beeld als herkenningspunt.
De nieuwe uitgave plaatst die 1859-versie boven de tekeningen van tien hedendaagse makers: Jessy Rietdijk, Niels Bongers, Albo Helm, Ronald van der Heide, Kaj van Vliet, Niels de Hoog, Joshua Peeters, Rob van Barneveld en Brigida Almeida, naast het origineel van Jan Bos. De moderne tekenaars reconstrueren hetzelfde rondzicht vanuit de singels maar laten zien hoe de stad door stadsuitbreiding, infrastructuur en groenvoorzieningen is veranderd. Vaak zijn verschillen subtiel — op sommige plekken oogt het beeld nog als in 1859 — maar op andere locaties is het straatbeeld nauwelijks meer te herkennen. Waar de 19e-eeuwse tekening ruimte en glooiende plantsoenen toont, is in de loop van de twintigste eeuw de binnenstadskant van de singels veel dichter bebouwd en zijn er veel meer bruggen bijgekomen.
Historische context is belangrijk in deze uitgave. Halverwege de negentiende eeuw verdwenen de middeleeuwse vestingwerken en ontstond op de vrijgekomen grond, vooral aan de noordwestzijde, woningbouw en een langgerekte plantsoengordel naar J.D. Zocher jr.’s plan. Een latere ingreep — het dempen van delen van de Catharijnesingel en sommige singels in de jaren zeventig om ruimte te maken voor wegen en Hoog Catharijne — werd tussen 2000 en 2020 grotendeels teruggedraaid onder het motto ‘Utrecht Weer Omsingeld’, een verandering die ook in het moderne panorama zichtbaar is. De tekenaars moesten bij het weergeven van het huidige uitzicht soms letterlijk wringen om gebouwen tussen het weelderige bomenbestand van Zocher’s ontwerp zichtbaar te maken.
De uitgave is traditioneel als leporello uitgevoerd — een zigzaggevouwen ‘harmonicaboek’ — een vorm die zijn naam ontleent aan de operafiguur Leporello en die door lengte en vouw gemakkelijk een continu panorama kan tonen. Deze editie volgt in een lange reeks heruitgaven: naast het origineel van 1859 verschenen herdrukken in 1987, 2003 en 2017; de nieuwe versie van 2026 benadrukt nu het contrast tussen toen en nu en fungeert zowel als kunstwerk als als toegankelijk historisch document van Utrecht.