Hitlers, hakenkruizen en Duitse soldaten in Utrechtse straten tijdens Koninginnedag 1945
In dit artikel:
Op 1 september 1945 trok in Utrecht een opvallende koninginnedagoptocht door de stad: geen vrijmarkt, maar een historisch-allegorische parade die de Nederlandse geschiedenis uitbeeldde — inclusief expliciete verwijzingen naar de net afgeronde Tweede Wereldoorlog. In de beelden, vastgelegd door amateurfilmer en tandarts Wim Knieriem en bewaard in het Utrechts Archief, lopen mensen in Wehrmacht-uniformen, verschijnt een man verkleed als Adolf Hitler en wordt een beklad portret van NSB-leider Anton Mussert meegedragen. Ook symbolen uit de grote spoorstaking van 1944 en zelfs goederentreinen — geladen als symbool voor deportaties — passeren in de stoet.
Beeldresearcher Gerard Nijssen, die voor het Omroep Max-programma Nederland op Film oud filmmateriaal opspoorde, interpreteert zulke manifestaties als een collectieve verwerking van de bezetting: de parades fungeerden volgens hem als een bijna therapeutische manier om de vijand te kleineren en te vieren dat Nederland weer vrij was. Nijssen vond vergelijkbare scènes door het hele land: in Rotterdam bijvoorbeeld wordt een Hitler-acteur een schop gegeven en lopen deelnemers met grote swastika’s om hun nek.
Opmerkelijk is dat de optochten wel verwijzen naar aspecten van onderdrukking en arbeidsdwang, maar nauwelijks expliciet stilstaan bij de Holocaust of de systematische vernietiging van Joden en concentratiekampen. Volgens Nijssen weerspiegelen de films hoe veel mensen zich destijds nog niet volledig realiseerden welke omvang de gruweldaden van de oorlog hadden.
Het filmmateriaal is afkomstig van particuliere amateurbeelden; Knieriems dochter Julie Veenendaal schonk de opnamen aan het archief en houdt zelf nog blikken met beelden en de camera. Zij noemt het terugzien van de beelden "best wel bijzonder en interessant." Nijssen blijft actief archieven en particulieren afzoeken omdat dit soort amateurfilm vaak unieke, waardevolle tijdsdocumenten oplevert die inzicht geven in de directe nasleep van de oorlog en de manier waarop de samenleving probeerde om met trauma en overwinning om te gaan.