Anita vindt noodbrief uit '61: 'Utrechters, verzamel honing en richt schuilplaats in'
In dit artikel:
Tijdens het opruimen van haar nieuwe huis in Utrecht ontdekte Anita Bultman in de meterkast een envelop met de brochure ‘Wenken’ uit 1961, bedoeld om burgers te instrueren over zelfbescherming bij crisissituaties. Het drieluik, aangevuld met een brief van de burgemeester en een overzicht van wijkhoofden en noodwachters, toont hoe de Nederlandse overheid in de hoogtijdagen van de Koude Oorlog adviseerde over het inrichten van schuilplaatsen en maatregelen bij (nucleaire) bombardementen. Bultman dacht aanvankelijk aan simpele huishoudelijke instructies; bij nader inzien bleek het materiaal veel meer gefocust op zelfredzaamheid en concrete voorbereidingen: radio, medicijnen, houdbare etenswaren en zelfs een noodprivaat stonden genoemd.
De vondst is bijzonder omdat zulke verzorgde exemplaren zelden bewaard zijn gebleven, zegt Raphaël Smid van stichting Menno van Coehoorn, die zich inzet voor het behoud van forten, bunkers en Koude Oorlog-erfgoed. Veel woningen zijn sinds het einde van de Koude Oorlog verbouwd, waardoor dit soort tastbare documenten vaak verdwenen zijn. Smid benadrukt dat de oude boodschap van individuele weerbaarheid niet alleen een historisch curiosum is, maar ook vandaag relevant kan zijn: bij lokale incidenten zoals een explosie in Utrecht of de recente bacterieproblemen in Amersfoort speelt hetzelfde basisprincipe — zorgen dat je voorbereid bent en tijdelijk zonder spullen of hulp kunt omgaan — een rol.
De regering verspreidde vergelijkbaar advies vaker: naast ‘Wenken’ verscheen in 1961 ook een handleiding voor individuele, gezins- en groepsbescherming, en eerder al in 1957 een brochure over individuele zelfbescherming. Destijds leidde de publicatie tot discussie; sommige mensen vonden het beangstigend of voortijdig, anderen zagen er praktische waarde in. Volgens Smid verdient het thema weerbaarheid blijvende aandacht, maar de stijl van communicatie is tegenwoordig wezenlijk anders dan in de jaren vijftig en zestig.
RTV Utrecht speelt in de provincie een operationele rol bij crisiscommunicatie: bij grote calamiteiten kan een burgemeester of de Veiligheidsregio Utrecht zendtijd opeisen op Radio M Utrecht (93.1 FM, 97.9 FM rond Rhenen). Het luchtalarm wordt elke eerste maandag van de maand om 12.00 uur getest; RTV Utrecht wijdt die maandelijkse momenten nu structureel aan regionale veiligheidsthema’s, met deze editie gericht op zelfredzaamheid. De vondst van ‘Wenken’ herinnert eraan dat voorbereiding — van praktische spullen tot lokale organisatie — zowel historisch als nu een belangrijke schakel vormt in hoe samenlevingen met noodsituaties omgaan.